Waarom de beste bestuurders soms ‘ik weet het niet’ zeggen

“Ik weet het niet.” Misschien wel de moeilijkste woorden voor een bestuurder, maar bij geopolitieke spanningen en onzekerheid misschien wel de waardevolste. Comenius-directeur Pieter-Matthijs Gijsbers legt uit waarom wijs leiderschap vraagt om zelfonderzoek en verder kijken dan het resultaat van vandaag.

  • Artikel
  • 17 november 2026
  • 4 minuten leestijd
Pieter-Matthijs Gijsbers voor een pand

Wijs leiderschap vraagt volgens Gijsbers om een bredere afweging: wat betekenen besluiten voor mensen, de samenleving en de langere termijn? Wat vandaag effectief is, kan morgen problemen veroorzaken.

“Vertragen kan helpen om die gevolgen te overzien. Bij een noodsituatie moet je natuurlijk ingrijpen, maar bij beslissingen waarvan de gevolgen pas later zichtbaar worden kan haast juist onverstandig zijn.”

De moed om jezelf te onderzoeken

Ook onder druk moet een leider soms een andere vraag durven stellen. Gijsbers weet hoe moeilijk dat is. Als oud-directeur van het Nederlands Openluchtmuseum was hij betrokken bij de plannen voor het Nationaal Historisch Museum in Arnhem. Twee directies verdedigden elk hun eigen belangen, terwijl ze samen een museum tot stand moesten brengen.

Achteraf vindt hij dat hij tegenover de betrokken minister het gezamenlijke belang centraal had moeten stellen met de vraag: “Wat is nou voor het land van belang?” Dat had het gesprek kunnen verleggen naar een gezamenlijk doel. “Ik had de moed niet”, erkent hij. Zijn verantwoordelijkheid als bestuurder botste met zijn persoonlijke onzekerheid.

Kritisch naar jezelf kijken betekent soms minder fraaie kanten onder ogen zien: behoefte aan erkenning, angst om te falen of de neiging gelijk te willen krijgen. Maar zelfreflectie gaat evengoed over jezelf verrijken, nieuwe perspectieven ontdekken en je blik als bestuurder verbreden.

Nieuwsgierigheid en verbeeldingskracht kunnen vaste denkpatronen doorbreken. Soms moet je het vertrouwde loslaten. “Dat vergt de moed om te zeggen: ik weet het even niet.” Daarom ontmoeten deelnemers van de programma’s van Comenius ook kunstenaars, filosofen en wetenschappers. Hun verhalen gaan niet direct over besturen, maar over wat hen drijft, wat ze hebben overwonnen en hoe ze nieuwe wegen vinden. Soms herkent een bestuurder in zo’n verhaal ineens zijn eigen worsteling.

Kunst en muziek nodigen uit om je gebruikelijke denkkader los te laten en andere mogelijkheden te zien. Gijsbers, zelf kunsthistoricus, neemt bestuurders bijvoorbeeld mee naar De Joodse bruid van Rembrandt in het Rijksmuseum. “De schilder koos op latere leeftijd steeds meer zijn eigen koers, ondanks de prijs die hij daarvoor betaalde. Dat roept persoonlijke vragen op. Doe je wat je werkelijk belangrijk vindt of wat anderen van je verwachten? Een schilderij wordt zo een onverwachte spiegel voor bestuurders.”

Een vrijplaats om jezelf beter te leren kennen

Al dertig jaar biedt Comenius ruimte voor dergelijke gesprekken, samen met universiteiten, denktanks, culturele instellingen en innovatielabs binnen en buiten Europa. In deze vrijplaats ontmoeten bestuurders en directeuren uit verschillende sectoren elkaar, los van de verwachtingen die bij hun functie horen. Ze hoeven niets te bewijzen. “Ontdekken dat collega’s met vergelijkbare onzekerheden en dilemma’s worstelen, kan bevrijdend werken’’, stelt Gijsbers.

Deelnemers onderzoeken wat hen drijft, welke overtuigingen ze hebben en wat ze misschien willen afleren. In een zogenoemd sleutelgesprek delen ze geen carrièrehoogtepunt, maar een bepalend moment uit hun leven. Mensen durven zo geleidelijk ook te spreken over onzekerheden, drijfveren en patronen die hun handelen beïnvloeden. Een moderator begeleidt hen bij het verder onderzoeken van hun persoonlijke leervragen.

Eerst vragen, dan oordelen

Ook botsende overtuigingen krijgen ruimte. Een belangrijke afspraak is om eerst te vragen, in plaats van meteen te oordelen. Zo ontdek je welke zorgen of waarden achter een standpunt liggen. Bovendien kunnen de opvattingen die ver van de jouwe afstaan je blik juist verbreden. Soms blijkt er zelfs een gezamenlijk vertrekpunt te zijn.

Hoe ver dat kan doorwerken, illustreert Gijsbers met een ROC-bestuurder die tijdens een Comenius-programma door het Midden-Oosten reisde, onder meer naar Jeruzalem, Ramallah, Beiroet en Amman. “Voor vertrek vertelde hij zijn leerlingen met uiteenlopende achtergronden: ‘Jullie schoolmeester gaat naar het land van Mozes, Jezus en Mohammed.’ Hij bezocht heilige plaatsen van verschillende godsdiensten en terug op school vertelde hij over die ervaringen. Vooral bij gelovige leerlingen maakte zijn bezoek indruk: hun bestuurder had zich verdiept in iets wat voor hen heilig was. Leerlingen herkenden hun eigen tradities in zijn verhalen over plaatsen die hij had bezocht.’’

Volgens Gijsbers deed de bestuurder daarmee meer dan nieuwe kennis opdoen. Hij toonde oprechte belangstelling voor wat zijn leerlingen dierbaar was. Ze voelden zich gezien, wat vertrouwen schiep en het gesprek opende. Gijsbers: “Daarin schuilt de betekenis van wijs leiderschap: nieuwsgierig blijven, ook naar wat je niet weet, en de moed hebben om je eigen overtuigingen te onderzoeken. Wie anders leert kijken, kan ook anders leidinggeven.”

Verder praten over dit verhaal?

Zet de volgende stap in uw leiderschap.